Khu vực nhạy cảm
Cơ sở chính thức được gọi là Trung tâm Hạt nhân Liên bang Nga của Viện Nghiên cứu khoa học cho thí nghiệm vật lý toàn nước Nga, được thành lập vào tháng 4 năm 1946 tại Sarov, một TP khép kín ở miền trung nước Nga. Nó trở thành trung tâm của Liên Xô và chương trình nghiên cứu hạt nhân của Nga sau này. Cơ sở rất bí mật đến năm 1991, thị trấn chỉ được biết đến cái tên Arzamas-16, và không được liệt kê trên bản đồ công cộng. Viện nghiên cứu này , đầu tiên được gọi đơn giản là KB-11 (Cục Thiết kế-1), “đã trở thành trung tâm hạt nhân đầu tiên của nước ta”, ông Kostyukov - GĐ trung tâm nhớ lại. “Những thành tựu của các chuyên gia đã đặt nền móng cho khả năng răn đe hạt nhân của nước ta, là nền tảng quan trọng của an ninh kỹ thuật quân sự của Nga cho đến ngày nay”. Vào tháng Tám năm 1949, các nhà khoa học tại KB-11 phát triển RDS-1, đầu đạn hạt nhân đầu tiên của Liên Xô. “Sự thử nghiệm này chứng minh rằng đất nước của chúng tôi đã làm chủ một trong những công nghệ quan trọng của thế kỷ 20. Những năm 1950 chứng kiến sự thử nghiệm vũ khí nhiệt hạch, tạo nên sự răn đe hạt nhân”. Các nhà khoa học tại trung tâm đã phải đưa ra và thực hiện hàng chục ý tưởng ban đầu, khiến Liên Xô cuối cùng bắt kịp với khả năng hạt nhân của Mỹ. “Điều đặc biệt tại KB-11 là nó không chỉ bao gồm các nhà khoa học xuất sắc, mà còn có cả những nhà thiết kế tài năng, kỹ sư, kỹ thuật viên và các nhà quản lý, tất cả đều đi qua các trường danh tiếng và Chiến tranh thế giới thứ hai”. Giờ đây, viện vẫn là một trong những trung tâm quan trọng nhất của Nga về công nghệ cao, làm việc trong các lĩnh vực bao gồm cả vũ khí hạt nhân, vũ khí công nghệ cao thông thường và các công nghệ mới mới cho nền kinh tế dân. Sau này bao gồm lĩnh vực CNTT, trong đó có siêu máy tính do Nga chế tạo, các phần mềm liên quan và các công nghệ an ninh thông tin, chủ yếu sử dụng cho các cơ quan nhà nước. Cuối cùng, Kostyukov lưu ý có thể nói mà không cường điệu rằng nơi đây là kho tàng và niềm tự hào của nước Nga.
Arzamas-16 là một trong hàng chục TP bí mật được Liên Xô xây dựng trong giai đoạn đầu của Chiến tranh Lạnh. Ảnh tư liệu
Giờ đây không ít cán bộ đã làm việc tại khu vực này của Liên Xô cũ vẫn giữ những kỉ niệm đẹp về nơi đã mang tới sức mạnh cho quân đội trong thời Chiến tranh lạnh. Trong khi đó khu vực này cũng từng là nơi mà các quốc gia Tây Âu luôn muốn kiếm tìm, thậm chí nguồn tài liệu được nghiên cứu liên quan tới khu vực này của họ không có nhiều. Theo trang mạng quân sự Military Today, Arzamas-16 được thành lập vào năm 1946, đây là nơi đầu tiên nghiên cứu, thiết kế và sản xuất vũ khí hạt nhân của Liên Xô. Ban đầu, Phòng thiết kế KB-11 đặt trụ sở tại đây để tiến hành các hoạt động phát triển vũ khí hạt nhân. Quá trình nghiên cứu và thiết kế bắt đầu từ năm 1947. Để đảm bảo an ninh và bí mật, quân đội Liên Xô đã xây dựng một vành đai bao quanh khu vực có diện tích 232km2. Trong năm 1947, khu vực này bị xóa khỏi tất cả các bản đồ chính thức và tài liệu thống kê của Liên Xô. Quá trình cô lập khu vực hoàn tất vào năm 1948. KB-11 hoàn thành việc phát triển và thử nghiệm thành công quả bom hạt nhân đầu tiên của Liên Xô vào năm 1949. Phát triển và thử nghiệm thành công bom nhiệt hạch (bom hydro) vào năm 1953. Arzamas-16 là trung tâm nghiên cứu, phát triển vũ khí hạt nhân lớn nhất của Liên Xô. Toàn bộ vũ khí hạt nhân của Moscow đều được sản xuất tại đây. Arzamas-16 có thể so sánh với Phòng thí nghiệm quốc gia Los Alamos của Mỹ. Đây là hai trung tâm phát triển vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới. Arzamas-16 nằm cách Arzamas, TP lớn nhất trong khu vực, khoảng 75 km. Liên Xô có xu hướng đặt tên các khu vực bí mật giống với tên TP lân cận để đánh lạc hướng. Trong hệ thống mã bưu chính Liên Xô, số 16 được hiểu là khu vực này nằm cách 16 km từ TP chính Arzamas.
Trong năm 1960, nó được đổi tên thành Arzamas-75, tuy nhiên, cách đặt tên này nhanh chóng bị chỉ trích vì con số 75 mô tả chính xác khoảng cách đường bộ từ Arzamas đến TP bí mật. Tên gọi sau đó được đổi thành Arzamas-60, nhưng vẫn bị cho là quá nhạy cảm. Vài năm sau đó được đổi lại thành Arzamas-16. Ngoài ra, số nhà ở TP bí mật được đặt một cách rất khác thường và tiếp nối theo việc đánh số nhà của TP lân cận. TP khép kín có 2 cơ sở hạt nhân, một viện thiết kế lắp ráp và tháo gỡ đầu đạn hạt nhân. Những năm 1990, Arzamas-16 có dân số khoảng 83.000 người, trong đó khoảng 20.000 người làm việc tại các cơ sở nghiên cứu và phát triển vũ khí hạt nhân. Khoảng 10.000 người làm việc tại các nhà máy sản xuất linh kiện, lắp ráp đầu đạn hạt nhân.
Sau khi Liên Xô sụp đổ đến năm 1994, Nga mới bắt đầu công bố vị trí của Arzamas-16 sau đó nó được đổi tên thành Sarov vào năm 1995. Hiện tại đây vẫn là một trong những nơi nghiên cứu vũ khí hạt nhân của Nga nhưng với quy mô nhỏ hơn nhiều so với thời Liên Xô. Ảnh tư liệu
Những điều bí ẩn
Quy mô TP bí mật được giới hạn trong khu vực hình lục giác có diện tích khoảng 232km2. Toàn bộ khu vực được bao bọc bởi hàng rào thép gai 2 lớp, lực lượng an ninh tuần tra liên tục để đảm bảo nội bất xuất – ngoại bất nhập. Quân đội hình thành một vòng cung bảo vệ với chu vi 40 km từ bên ngoài TP và được giám sát rất chặt chẽ. Những năm Chiến tranh Lạnh, vòng ngoài được bảo vệ bởi một trung đoàn tên lửa phòng không và các đơn vị khác. Quân đội và lực lượng an ninh của Bộ Nội vụ liên tục tuần tra TP. Có một số khu vực bên trong bị hạn chế ra vào, đặc biệt là khu vực chứa vật liệu hạt nhân. Khu vực này được bao bọc bởi nhiều bức tường và hàng rào. Hệ thống cảm biến được lắp dày đặc để phát hiện mọi đối tượng tình nghi. TP có một sân bay nhỏ với đường băng rộng bất thường. Cư dân sống trong TP phải tuân thủ những nội quy rất nghiêm ngặt. Những năm 1950, các kỹ sư, nhà khoa học hay những người khác tham gia vào quá trình phát triển vũ khí hạt nhân, bao gồm cả thành viên trong gia đình không được phép rời khỏi TP, ngay cả trong kỳ nghỉ. Nơi duy nhất họ được đến trong các kỳ nghỉ là Arzamas hoặc một TP khác nhưng dưới sự giám sát của cơ quan mật vụ Liên Xô.
Hạn chế này sau đó đã được bỏ. Họ có thể đến TP chính Arzamas hay các TP lớn khác, nhưng phải đi trên một chiếc xe buýt đặc biệt. Công dân Liên Xô ở các khu vực khác không được phép đến TP bí mật. Arzamas-16 là “khu vực cấm” đối với người nước ngoài. Những người sống bên ngoài TP muốn vào thăm thân nhân bên trong phải trải qua quy trình thẩm định và cấp phép đặc biệt. Những người mới đến luôn phải chấp hành các quy định nghiêm ngặt. Họ phải ký một bản thỏa thuận không được tiết lộ về địa điểm, trang thiết bị nghiên cứu, sản xuất trong TP. Các cư dân TP phải tuân thủ những quy tắc an ninh nghiêm ngặt, nhưng bù lại họ được hưởng rất nhiều ưu đãi mà các khu vực khác không có. Tiền lương, phúc lợi xã hội ở TP cao hơn nhiều so với mặt bằng chung của cả nước. Trong những năm Chiến tranh lạnh, TP luôn được cung cấp đầy đủ mọi thứ, cho dù ở những khu vực khác có thể thiếu hụt. Tội phạm gần như không tồn tại. Arzamas-16 hoạt động một cách bí mật trong suốt 46 năm. TP được công khai trở lại và xuất hiện trên các bản đồ chính thức từ năm 1994.
Ngày nay, TP này được biết đến với tên gọi Sarov. Arzamas-16 vẫn là trung tâm sản xuất vũ khí hạt nhân chính của Nga. Yếu tố bí mật về vị trí, tên gọi không còn như trước, nhưng cư dân bên ngoài vẫn không được phép vào TP, trừ khi họ được cấp phép. Được biết quy mô dân số của khu vực này vào năm 2015 khoảng trên 90.000 người.
